Hei, jeg heter Anna!

Zanim zaczniemy: pierwszy dzień

Pierwszego dnia nikt nie oczekuje od Ciebie płynnego norweskiego. Rodzina podopiecznego wie, że przyjeżdżasz z Polski, i zwykle bardzo docenia każde zdanie powiedziane w jej języku. Ważniejsze od gramatyki jest to, żebyś się przywitała, przedstawiła i dała znać, że rozumiesz albo nie rozumiesz. Z tym jednym zestawem zdań przetrwasz pierwszy dzień — i na nim zbudujemy cały kurs.

Norweski (po norwesku norsk) ma kilka rzeczy, które Polce bardzo ułatwiają życie. Nie ma przypadków: Polen to i „Polska”, i „z Polski”, i „w Polsce”. A czasownik w czasie teraźniejszym ma jedną formę dla wszystkich osób: jeg er, du er, han er, vi er — „jestem, jesteś, jest, jesteśmy”. Trudniejsza jest wymowa: pisownia norweska zatrzymała się dawno temu, a mowa poszła dalej, więc kilka liter czyta się zupełnie inaczej niż po polsku. Dlatego ćwiczymy ją od pierwszej lekcji.

Jak pracować z tą lekcją. Każde norweskie słowo i zdanie możesz odsłuchać — kliknij je. Najpierw słuchaj, potem powtarzaj na głos, najlepiej kilka razy. Wymowa przy każdym haśle słownika stoi w nawiasach kwadratowych. Ważne są w niej dwa znaki: ˈ (tu pada akcent) i ː (samogłoska długa).

Powitania i pożegnania

Norwegia jest krajem bezpośrednim i mało formalnym. Najczęstsze powitanie to po prostu hei — mówi je dziecko do dziadka, pacjent do lekarza i Ty do 84-letniego podopiecznego. Zwroty z god („dobry”) brzmią trochę uroczyściej i starsi ludzie bardzo je lubią.

God kveld to nie „dobranoc”. Wieczorem witasz się zwrotem god kveld, a god natt mówisz dopiero wtedy, gdy ktoś idzie spać. Wieczorny rytuał z podopiecznym brzmi tak: God natt, Olav. Sov godt! — „Dobranoc, Olav. Śpij dobrze!” A wychodząc wieczorem od sąsiadki, mówisz ha det, nie god natt.

Po powitaniu zwykle pada pytanie o samopoczucie: Hvordan har du det? (jak się masz? jak się czujesz?). Najczęstsza odpowiedź to Bare bra, takk. Og du? — „Dobrze, dziękuję. A ty?”. Na luźniejsze Hvordan går det? (jak leci?) odpowiada się Det går bra. Rano usłyszysz też krótkie, swobodne Morn! — to skrót od god morgen.

Dialog 1 — Velkommen til Drammen!

Ania przyjeżdża do Drammen. Drzwi otwiera Ingrid Berg, córka podopiecznego — przyjechała z Oslo, żeby przywitać nową opiekunkę i wszystko jej pokazać. Olav Haugen siedzi w salonie w swoim fotelu. Zwróć uwagę, jak Ania zaczyna mówić do niego — i co z tego wynika.

De — forma, której prawie nikt już nie używa. Ania chce być grzeczna i mówi do Olava De (pan), tak jak po polsku mówi się „pan”. Olav się śmieje: Si du til meg! Her i Norge sier vi du. — „Mów mi na ty! Tutaj w Norwegii mówimy ty.” Więcej o tym w sekcji „Du czy De?”. A słowo pappa (tata) — tak dorosła córka mówi do ojca: Pappa, dette er Anna. — „Tato, to jest Anna.” Słowem dette (to) przedstawia się ludzi i rzeczy: Dette er Basia. Dette er rommet ditt.

Gramatyka: være (być) i zaimki osobowe

Å være to najważniejszy norweski czasownik — tak jak polskie „być”. Tu norweski robi Polce prezent: w czasie teraźniejszym jest jedna forma dla wszystkich — er. Do zapamiętania są tylko zaimki.

Zaimek jest obowiązkowy. Po polsku mówisz „jestem z Polski” i wiadomo, kto. Po norwesku ✗ Kommer fra Polen brzmi jak urwane zdanie. Zawsze: Jeg kommer fra Polen, Jeg er Anna. Za to forma czasownika się nie zmienia — jeg er, hun er, de er. To samo dotyczy każdego czasownika: jeg heter, du heter, han heter.

Pułapka numer jeden: wiek. Po polsku „mam 46 lat”, po norwesku — „jestem 46 lat”: Jeg er 46 år. Można dodać gammel (stary): Jeg er 46 år gammel. Zdanie ✗ Jeg har 46 år to typowy błąd Polaków. Pytanie: Hvor gammel er du? — dosłownie „jak stara jesteś?”, i to nie jest niegrzeczne.

Wymowa zaimków. Jeg czyta się „jaj” (g nieme), de (oni) — „di”, a dere — „dere”. Det to po prostu „de”: końcowe t jest nieme.

Pytanie „tak/nie” tworzy się bez żadnego „czy” — wystarczy postawić czasownik na początku: Du er Ingrid. → Er du Ingrid? Han snakker norsk. → Snakker han norsk? Odpowiadasz ja albo nei.

Du czy De?

Norweski ma formę grzecznościową De (pan, pani) — pisaną wielką literą. W praktyce prawie nikt jej dziś nie używa. Od kilkudziesięciu lat w Norwegii mówi się du do każdego: do sąsiadki, do szefa, do lekarza, do urzędnika i do 84-letniego podopiecznego. I zwykle po imieniu.

„Du” to nie poufałość. Polce „ty” do 84-latka wydaje się niegrzeczne. W Norwegii jest odwrotnie: De brzmi dziś staroświecko, sztywno, czasem wręcz z dystansem, jak „waćpan”. Uprzejmość wyrażasz tonem i słowami takk, vær så snill (proszę) i unnskyld, a nie formą „pan/pani”. Jeśli usłyszysz Si du til meg!, przyjmij to z uśmiechem — od tej chwili Ania mówi do wszystkich du i po imieniu: Olav, Ingrid, Kari.

Bez „pan Haugen”. Norweskie herr i fru (pan, pani) spotkasz na kopercie albo w urzędowym piśmie, ale nie w rozmowie. Do Olava mówisz Olav, do jego córki — Ingrid. Gdy nie znasz czyjegoś imienia, po prostu zaczynasz od hei albo unnskyld (przepraszam). Tylko bardzo starzy ludzie czasem jeszcze mówią De — wtedy możesz odpowiedzieć tak samo.

Pytania: hva, hvem, hvor, hvordan

Norweskie słowa pytające zaczynają się od hv-, a litera h jest w nich niema: hva czyta się „wa”, hvor — „wur”, hvem — „wem”.

„Jak się nazywasz?” to Hva heter du? — dosłownie „co się nazywasz”. Polski odruch podpowiada hvordan („jak”) i ✗ Hvordan heter du? to błąd, który Norweg słyszy natychmiast. Zapamiętaj jako całość: Hva heter du? — Jeg heter Anna. Tak samo: Hva heter det på norsk? — „Jak to się nazywa po norwesku?”

Zwróć uwagę na hvor … fra: przyimek fra ucieka na koniec pytania — Hvor kommer du fra? W pytaniu kolejność jest sztywna: słowo pytające, czasownik, osoba. Hvor bor du?, nigdy ✗ Hvor du bor? Do tej zasady (czasownik zawsze na drugim miejscu) wrócimy w lekcji 5.

Alfabet i literowanie nazwiska

Twoje nazwisko będziesz literować częściej, niż myślisz: sąsiadce, w aptece, w przychodni, przez telefon z agencją. Alfabet norweski ma 29 liter: łacińskie A–Z i trzy własne na końcu — æ, ø, å. Kliknij literę, żeby usłyszeć, jak Norweg ją nazywa.

Litery, na których Polka się myli. H to „ho”, K — „ko”, J — „je”, R — „ærr”, Z — „set”, a W ma długą nazwę dobbelt-ve („podwójne we”). O czyta się jak polskie „u”, a Å — jak polskie „o”. Dlatego przy nazwisku Kowalska warto od razu dodać: med dobbelt-ve — „przez W”.

Æ, ø, å to osobne litery, nie „a z kreseczką”. Na liście nazwisk, w książce telefonicznej i w słowniku stoją na samym końcu, po Z: Åse szukasz za Østen, nie przy A. W telefonie czy komputerze z polską klawiaturą wpiszesz je, przytrzymując a, o albo e (zależy od telefonu) — warto to sprawdzić od razu, bo zastępowanie ø przez o zmienia słowa.

Przez telefon Norwegowie literują imionami: K som i Karin — „K jak Karin”. Oficjalna lista ma stare imiona, ale w praktyce zrozumieją Cię, nawet jeśli powiesz własne słowo, np. A som i Anna.

Polskie litery. Norweg nie ma ich na klawiaturze, więc ł, ś, ż, ą, ę zapisze bez ogonków. Powiedz po prostu: Det er en vanlig l. („To zwykłe l.”) albo pokaż dowód osobisty. Uwaga na V i W: po norwesku to dwie litery, które brzmią tak samo, dlatego przez telefon mówi się enkelt-ve („pojedyncze we”) i dobbelt-ve („podwójne we”).

Wymowa: zapisy, które trzeba znać od pierwszego dnia

Nie musisz mówić bez akcentu. Musisz tylko przestać czytać te zapisy po polsku, bo wtedy rozmówca słyszy zupełnie inne słowo. Przeczytaj tabelę, potem odsłuchaj słowa poniżej i powtarzaj je na głos.

Melodia zdania. Norweski ma charakterystyczną „śpiewność”: niektóre słowa wymawia się z opadającym i znów wznoszącym tonem. Nie musisz tego ćwiczyć od razu — rozumieją Cię bez tego. Akcent pada zwykle na pierwszą sylabę: etternavn (ET-ter-navn), nabo (NA-bo). Są wyjątki (velkommen — vel-KOM-men, telefon — te-le-FON), dlatego przy każdym haśle znak ˈ pokazuje, gdzie go postawić.

Zwroty do kieszeni

Te zdania warto mieć „w kieszeni” — nauczone na pamięć, gotowe do użycia bez myślenia o gramatyce. Przepisz je na kartkę i połóż przy łóżku albo zapisz w telefonie.

Dialog 2 — Naboen

Następnego dnia rano Ania wynosi śmieci do pojemników przed domem. Z sąsiedniego domu wychodzi Solveig Nilsen — na takiej uliczce wszyscy wiedzą, że do Olava przyjechała nowa opiekunka.

Ringe to „dzwonić” — telefonem i do drzwi. Solveig mówi Bare ring på! — „Śmiało dzwoń do drzwi!”. Ringe på to dzwonić dzwonkiem, ringe — dzwonić telefonem: Jeg ringer Ingrid. — „Dzwonię do Ingrid.” To słowo usłyszysz codziennie. A naboen znaczy „sąsiad” i „sąsiadka” — jedno słowo dla obojga.

Czytanka: Dette er meg

Agencja poprosiła Anię, żeby napisała kilka zdań o sobie dla rodziny Olava. Ingrid wydrukowała tę kartkę i przypięła ją magnesem do lodówki.

Z praktyki opiekunki: pierwszy dzień

Pierwszy dzień to nie tylko powitania. To także przekazanie opieki przez rodzinę albo poprzednią opiekunkę. Kilka rzeczy, o które warto zadbać od razu:

• Numery telefonów. Poproś o numer do rodziny, do przychodni lekarza rodzinnego (fastlege, przychodnia to legekontor) i do gminnej opieki domowej (hjemmesykepleien): Har du telefonnummeret til legekontoret? Numery alarmowe w Norwegii są trzy: 113 — nagły wypadek medyczny (karetka), 112 — policja, 110 — straż pożarna. Gdy przychodnia jest zamknięta (wieczorem, w nocy, w weekend), a sprawa jest pilna, ale nie zagraża życiu, dzwoni się na legevakt — 116 117. Zapisz te numery na kartce na lodówce.
• Leki. Zapytaj, gdzie leżą leki i lista leków (medisinliste). Opiekunka podaje leki tylko według planu i nigdy sama nie zmienia dawek. U Olava leki pakuje apteka w podpisane woreczki (multidose) — więcej w lekcji 7.
• Kto co robi. Ty pomagasz w codzienności: gotujesz, sprzątasz, towarzyszysz, pomagasz przy myciu i ubieraniu. Zastrzyki, opatrunki, cewnik i kontrola leków to zadanie pielęgniarki z hjemmesykepleien. U Olava to Kari, która przychodzi codziennie o 7:30 i zakłada mu pończochy uciskowe. Gdy ktoś prosi o coś, czego nie umiesz albo nie wolno Ci robić, powiedz grzecznie: Det kan jeg dessverre ikke gjøre. — „Niestety, tego nie mogę zrobić.” i zadzwoń do koordynatorki.
• Słaby słuch. Olav słabiej słyszy i ma aparat słuchowy (høreapparat). Mów wolno, wyraźnie i patrząc mu w twarz, zamiast krzyczeć. Krótkie zdania działają lepiej niż długie.
• Nie musisz wszystkiego rozumieć. Hva sier du? i Kan du snakke litt saktere? to nie wstyd, tylko profesjonalizm. Gorzej, gdy kiwasz głową i potem robisz coś innego, niż ktoś prosił.

Agencja i koordynatorka. Gdy coś jest niejasne — godziny pracy, wolne, zakres obowiązków — pierwszym adresem jest Twoja koordynatorka (u Ani to pani Marta, która mówi po polsku i po norwesku). Takich spraw nie musisz załatwiać sama łamanym norweskim.

Dialekty. W Norwegii ludzie na co dzień mówią dialektami — także w radiu i telewizji — i są z tego dumni. Pisze się w dwóch odmianach: bokmål (zdecydowana większość) i nynorsk. W tym kursie uczysz się bokmål z wymową wschodnionorweską — tak mniej więcej mówi się w Oslo i w Drammen. W innych częściach kraju usłyszysz inne słowa i melodię (np. eg zamiast jeg), ale Ciebie zrozumieją wszędzie.

Słownictwo lekcji 1

Przy każdym rzeczowniku stoi rodzajnik: en, ei albo et. Ucz się go razem ze słowem — więcej o nim w lekcji 2.

Ćwiczenia podsumowujące

Podsumowanie

• hei pasuje zawsze; god morgen / god dag / god kveld — według pory dnia; god natt tylko przed snem. Na pożegnanie: ha det, ha det bra, vi ses.
• jeg er, du er, han er, hun er, vi er, dere er, de er — jedna forma dla wszystkich; zaimek zawsze przed czasownikiem.
• Jeg er 46 år. — wiek z „być”, nigdy z „mieć”.
• Do wszystkich — du i po imieniu: do podopiecznego, lekarza i sąsiadki. De jest dziś rzadkie, a herr i fru nie mówi się w rozmowie.
• hva — co, hvem — kto, hvor — gdzie, hvor … fra — skąd, hvordan — jak. „Jak się nazywasz?” to Hva heter du?
• Wymowa: o = „u”, å = „o”, hv = „w”, kj = miękkie „ś”, jeg = „jaj”. Alfabet ma 29 liter, æ, ø, å na końcu. Przez telefon: K som i Karin.
• Hva sier du? i Kan du snakke litt saktere? — Twoje dwa najważniejsze zdania na pierwsze tygodnie.

W następnej lekcji poznasz bliżej Olava i jego rodzinę: rodzajniki en, ei i et, czasownik ha (mieć) i opis osoby.